METODA Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów (OMKS) Monitoring służy zwiększeniu udziału społeczeństwa obywatelskiego w procedurze wyłaniania kandydatów na najważniejsze stanowiska państwowe, w tym stanowiska sędziów Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego czy stanowiska Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych. Chociaż ostatecznie wyboru dokonuje zwykle parlament, to istotne jest, by już na etapie wyłaniania kandydatów na te stanowiska swoje opinie mogli wyrażać też przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, w tym środowisk prawniczych. Celem działań podejmowanych w ramach obywatelskiego monitoringu jest upowszechnienie informacji o wyborach na dane stanowiska państwowe, zgromadzenie, rzetelne opracowanie i upublicznienie obiektywnych informacji o procedurze i kandydatach, umożliwienie debaty z udziałem kandydatów, a także monitorowanie procesu wyborów. Rezultatem tych działań powinno być wskazanie ograniczeń wynikających z procedur stosowanych w danym czasie oraz zaproponowanie zmian, których wprowadzenie powinno skutkować większą przejrzystością procedury oraz możliwością włączenia się w nią społeczeństwa obywatelskiego na odpowiednio wczesnym etapie.
KIEDY I PO CO? Obywatelski monitoring można stosować przede wszystkim przy okazji wyboru sędziów do najważniejszych sądów i trybunałów, które odgrywają kluczową rolę w państwie prawa. Celem monitoringu jest zwiększenie przejrzystości procesu wyboru sędziów poprzez dostarczenie obiektywnych informacji o samej procedurze, jak i o kandydatach oraz umożliwienie publicznej debaty na temat proponowanych kandydatów na dane stanowiska sędziowskie. Organizowana w ramach monitoringu publiczna debata ma za zadanie uwzględnienie w wyborze kandydatów opinii różnych środowisk, w tym korporacji prawniczych, rad wydziałów prawa, przedstawicieli zainteresowanych instytucji oraz organizacji pozarządowych. Efekty działań prowadzonych w ramach monitoringu (tzw. sylwetki kandydatów opracowane na podstawie dostępnych informacji o kandydatach, zapisy przebiegu debat z kandydatami) powinny być przedstawione przede wszystkim podmiotom podejmującym kluczowe decyzje, np. sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka opiniującej kandydatów na sędziów Trybunału Konstytucyjnego, a także posłom, którzy dokonują wyboru w drodze głosowania. Na bieżąco o wynikach działań w ramach monitoringu powinna być informowana opinia publiczna. Może się to odbywać poprzez przekazywanie komunikatów mediom oraz publikowanie informacji na stronie internetowej poświęconej inicjatywie obywatelskiego monitoringu. Obywatelski monitoring powinien być realizowany w kilkumiesięcznym (co najmniej 2 miesiące) okresie poprzedzającym upływ kadencji ustępujących sędziów. Następnie, już po wyborze i objęciu stanowisk sędziowskich przez wybranych kandydatów, przebieg i rezultaty monitoringu powinny być podsumowane i upublicznione. W miarę możliwości, na bieżąco, w trybie ciągłym powinny być gromadzone informacje na temat procedury wyborów na dane stanowiska sędziowskie, a w szczególności na temat inicjatyw społecznych (jak obywatelski monitoring czy apel organizacji pozarządowych w sprawie rekomendowanych zmian por. Załącznik 1.). To pozwoli na obserwację efektów obywatelskiego monitoringu w dłuższej perspektywie czasowej.
„METODA” KROK PO KROKU 1. Sformułowanie celu i założeń W zależności od tego, jakich wyborów dotyczy projekt obywatelskiego monitoringu, należy odpowiednio sformułować cele i założenia. Nadrzędnym celem jest stworzenie warunków do publicznej debaty nad kandydatami i zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w to przedsięwzięcie. Temu podporządkowane są cele szczegółowe. Ustalone na początku założenia projektu dotyczą przede wszystkim następujących kwestii: kto koordynuje projekt (jaka organizacja, koalicja organizacji); czy i kto może być partnerem w projekcie; kto jest odpowiedzialny za ustalenie kluczowych informacji (terminy, miejsce spotkania); kto, jakie komunikaty, w jaki sposób przekazuje mediom; kto i w jaki sposób kontaktuje się z kandydatami, przedstawicielami parlamentu, innymi organizacjami czy instytucjami; kto gromadzi, analizuje i opracowuje informacje na temat kandydatów; w jaki sposób upubliczniane są wyniki analizy informacji na temat kandydatów (gdzie są publikowane, kiedy i w jaki sposób są dostarczane kluczowym adresatom, czyli posłom); czym kończy się dana edycja monitoringu (czy i jaka publikacja podsumowująca); czy i jakie działania realizowane są po wyborze sędziów na dane stanowiska. 2. Przygotowanie do badania W ramach przygotowań do badania pierwszym krokiem powinno być zebranie niezbędnych informacji wstępnych, w tym: termin upływu kadencji sędziego ustępującego/sędziów ustępujących; terminy posiedzeń Sejmu RP w okresie między terminem zgłaszania sędziów a końcem kadencji sędziego ustępującego (sędziów ustępujących); potencjalnie zgłaszani kandydaci; aktualne nazwiska i dane kontaktowe Przewodniczących klubów poselskich oraz Marszałka Sejmu; nazwiska potencjalnych analityków. Następnie trzeba przygotować szkice pism, listów, zaproszeń do współpracy w ramach obywatelskiego monitoringu (por. Załącznik 1 - przykłady zaproszeń i komunikatów). Niezbędne jest też przygotowanie bądź dostosowanie już istniejących narzędzi analitycznych (w tym kwestionariusza osobowego - Załącznik 2., wytycznych do analizy źródeł zastanych), które będą służyły zebraniu i analizie informacji na temat kandydatów oraz procedury wyborów. Istotne jest, by w ramach przygotowań do badania zostały zebrane regulacje prawne dotyczące wyboru kandydatów na dane stanowiska państwowe, ustawowych terminów ich zgłaszania, podmiotów zaangażowanych w wybory. Na podstawie przepisów można opracować tzw. kalendarz wyborów, umieszczając w nim wszystkie istotne terminy i podmioty odpowiedzialne za ich dotrzymanie. Pozwoli to na planowanie konkretnych działań w ramach projektu (komunikacja, analizy danych, organizacji debaty publicznej). 3. Gromadzenie, analiza i opracowanie informacji Po zebraniu niezbędnych informacji o terminach i przepisach regulujących wybory na dane stanowisko należy przystąpić do analizy źródeł zastanych. Pomocne mogą być opracowane pisemnie dyspozycje do takiej analizy, co pozwoli na uwzględnienie możliwie wszystkich istotnych źródeł i kwestii. W efekcie analizy źródeł zastanych mogą powstać dwa odrębne opracowania: poświęcone procedurze wyboru; poświęcone sylwetkom zawodowym kandydatów na dane stanowiska publiczne. Kluczowym elementem obywatelskiego monitoringu jest pozyskiwanie informacji. Można do tego wykorzystać specjalnie w tym celu przygotowane narzędzia: dyspozycje do analizy źródeł zastanych (ustalenie haseł kluczowych i głównych zagadnień, na temat których poszukiwane są informacje); pytania do kandydata - kwestionariusz zawierający głównie pytania otwarte (dotyczące doświadczeń zawodowych kandydata, przebiegu kariery naukowej, wystąpień publicznych, wcześniejszych doświadczeń w obszarze, którego dotyczy stanowisko, na które kandyduje). Źródła zastane, które należy uwzględnić w analizie: przepisy prawa (regulacje dotyczące danych stanowisk, wymogów stawianych kandydatom, procedury wyboru i innych z tym związanych kwestii); przekazy medialne - bieżące i archiwalne (zwłaszcza działy prawne, gdzie mogą być publikowane opinie i informacje na temat wyborów na dane stanowiska, ale też informacje o potencjalnych bądź zgłoszonych kandydatach, informacje na temat inicjatywy obywatelskiego monitoringu); bazy naukowe (publikacje, przebieg kariery zawodowej); bazy prawnicze (np. orzeczenia, komentarze). Obecnie większość informacji jest dostępna online, co ogranicza konieczność korzystania z bibliotek czy archiwów. Jednak, jeśli w toku gromadzenia informacji analitycy natrafiają na informacje (np. o wystąpieniu publicznym kandydata), które nie są rozwinięte w ogólnodostępnych źródłach, wskazane jest korzystanie również z odpowiednich archiwów, np. sejmowego czy prasowego. Kandydaci proszeni są o przekazanie swoich życiorysów oraz udzielenie odpowiedzi na pytania zawarte w kierowanym do nich kwestionariuszu, jak również o przekazanie wszelkich dodatkowych informacji bądź wskazanie źródeł informacji, istotnych z punktu widzenia stanowiska, o które się ubiegają. Mogą to być prace naukowe, komentarze do aktów prawnych czy treści wystąpień publicznych. Tym samym w ramach monitoringu informacje mogą być pozyskiwane zarówno poprzez ogólnodostępne źródła informacji, jak i od samych kandydatów, jeśli zaakceptują zaproszenie do aktywnego udziału w monitoringu. Wszelkie opracowania powstałe w efekcie prowadzonego badania mogą mieć dowolną formę, służącą późniejszej publikacji w raporcie podsumowującym daną edycję monitoringu. Natomiast w trakcie monitoringu konieczne jest opracowanie wyników monitoringu w formie krótkich, czytelnych komunikatów (jak np. "Profil kandydata na sędziego", por. Załącznik 3), które będzie można przekazywać uczestnikom debaty z kandydatami oraz parlamentarzystom, którzy będą dyskutować kandydatury na dane stanowiska państwowe podczas posiedzenia komisji sejmowej, a następnie dokonywać wyboru w drodze głosowania. Odpowiednio opracowane informacje zgromadzone w ramach monitoringu powinny być też zamieszczane na stronie internetowej projektu, z poszanowaniem praw autorskich i praw pokrewnych oraz zasad ochrony danych osobowych. Niezbędne jest więc dokładne sprawdzanie każdorazowo przed publikacją w formie elektronicznej bądź udostępnianiem opinii publicznej w jakiejkolwiek innej formie wszelkich materiałów powstałych przy okazji prowadzenia monitoringu. 4. Potencjalny przedmiot obywatelskiego monitoringu Instytucje, które mogą być objęte obywatelskim monitoringiem, to instytucje, których trzon stanowią kluczowe podmioty w państwie prawa, przede wszystkim sądy i trybunały, w tym Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny, Trybunał Konstytucyjny, ale też Europejski Trybunał Praw Człowieka, Europejski Trybunał Sprawiedliwości. Monitoringiem można też objąć wybory kandydatów na kluczowe stanowiska w takich instytucjach jak np. Prokuratura Generalna, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, Prezes Najwyższej Izby Kontroli. W zależności od rodzaju instytucji i obsadzanego stanowiska, na które wyłaniani są kandydaci, inaczej mogą wyglądać procedury i terminarz obywatelskiego monitoringu. Dlatego istotne jest, by za każdym razem przygotowaniom do monitoringu towarzyszyło zebranie aktualnych informacji na temat procedury wyboru na dane stanowisko (przepisy prawa regulujące tę kwestię), kadencyjności poszczególnych stanowisk (co pozwoli na planowanie monitoringu w przyszłości) oraz na temat wszystkich podmiotów zaangażowanych w procedurę wyboru: od podmiotów zgłaszających kandydatów po podmioty dokonujące wyboru. Obywatelski monitoring może być prowadzony nie tylko przy okazji wyborów do najważniejszych instytucji państwowych, czyli tuż przed upływem kadencji osób zajmujących poszczególne stanowiska, co kilka lat. Obywatelski monitoring można stosować też stale, np. w odniesieniu do ławników czy wyboru sędziów sądów powszechnych. Konieczne jest jednak wówczas opracowania specjalnej procedury monitoringu, bowiem proces wyłaniania kandydatów i wyboru tych sędziów różni się od procedury wyboru sędziów TK. 5. Niezbędne kompetencje Do realizacji monitoringu niezbędne są określone kompetencje osób będących w zespole realizującym działania w ramach obywatelskiego monitoringu, a przede wszystkim: wykształcenie prawnicze (niewykluczone również socjologiczne czy politologiczne); zdolności analitycznie i doświadczenie badawcze; umiejętność pracy pod presją czasu bez szkody dla jakości pracy. O ile koordynacją mogą zająć się liderzy organizacji realizującej obywatelski monitoring, wspierani przez osoby zajmujące się stroną administracyjną projektu, o tyle poszukiwaniem informacji powinni się zająć doświadczeni analitycy, gwarantujący przebiegiem swojej dotychczasowej pracy zawodowej, że cechuje ich dociekliwość, rzetelność i obiektywizm. Muszą to być jednocześnie osoby, które mają wiedzę o strukturze państwa, jego organach, filarach państwa prawa, prawie konstytucyjnym, wymiarze sprawiedliwości i organach kontrolnych państwa. 6. Potencjalni partnerzy Partnerami w projekcie mogą być inne organizacje pozarządowe, którym bliska jest idea obywatelskiego monitoringu, działające na rzecz wzmacniania państwa prawa i społeczeństwa obywatelskiego. Warto jednak nawiązać również kontakty z przedstawicielami instytucji, których monitoring dotyczy. Powinny być to osoby, które nie mają bezpośredniego wpływu na wybór, ale mogą służyć swoją wiedzą i doświadczeniem w charakterze doradców, np. na etapie opracowania założeń monitoringu, zwracając uwagę na istotne kwestie dotyczące kandydowania na dane stanowisko. Zasadniczo obywatelski monitoring jest inicjatywą niezależną od jakichkolwiek organów państwa, choć właśnie wyboru na stanowiskach w tych instytucjach dotyczy. Dlatego przedstawiciele instytucji państwowych mogą pośrednio współpracować przy realizacji monitoringu, wspierając proces upubliczniania informacji (np. o prowadzonym monitoringu), ich zdobywania (np. przekazując odpowiednio wcześniej informacje o zgłoszonych kandydatach) bądź wnosząc swój głos doradczy. Pośrednio partnerem mogą być też przedstawiciele mediów. Partnerami mogą być również przedstawiciele środowisk prawniczych, niezależnie bądź instytucjonalnie wspierający ideę monitoringu wyborów na najważniejsze stanowiska sędziowskie.
RZECZNICTWO NA RZECZ ZMIAN Działania rzecznicze powinny się opierać na publikowaniu rzetelnych, obiektywnych informacji uzyskanych w ramach obywatelskiego monitoringu. Warto każdą edycję monitoringu podsumowywać krótkim raportem, wskazując jednocześnie na ewentualne słabości dotychczas stosowanych procedur, uniemożliwiające zaangażowanie się społeczeństwa obywatelskiego w proces wyboru sędziów najważniejszych sądów i trybunałów. Raporty takie powinny być przekazywane kandydatom i parlamentarzystom podczas kolejnych edycji monitoringu wyborów na stanowiska sędziowskie w TK. Samo opublikowanie nie przyniesie efektu, jeśli rezultaty projektu nie trafią do odpowiednich adresatów. W tym wypadku będą to wszystkie środowiska, które mają na celu poprawę prawa w Polsce oraz dbałość, aby obowiązujące prawo było respektowane, a na straży prawa i konstytucji stały osoby z odpowiednimi kompetencjami. Każdorazowo należy wskazać kluczowych adresatów komunikatów i rekomendacji opracowanych w ramach obywatelskiego monitoringu. W wypadku wyboru sędziów do Trybunału Konstytucyjnego, adresatem rekomendacji jest przede wszystkim parlament, ale też organizacje prawnicze czy rady wydziałów prawa skupiające prawnicze autorytety, mające wpływ na kształtowanie prawa w Polsce. Poza adresowaniem rekomendacji do konkretnych instytucji czy organizacji, ważne jest też publikowanie informacji w formie elektronicznej nie tylko na stronie poświęconej projektowi, ale też na innych stronach zawierających informacje o inicjatywach podejmowanych przez III sektor. Jeśli raporty opracowane w rezultacie obywatelskiego monitoringu są drukowane, powinny być przekazane nie tylko do bibliotek, do których należy przesyłać egzemplarze obowiązkowe, ale też - w miarę możliwości - do mniejszych, lokalnych zbiorów. Ważne jest, aby nie tylko informacje o rezultatach projektu były utrwalone i rozpowszechniane. Niemniej istotna jest kontynuacja. Warto więc wpisać działania w postaci monitoringu obywatelskiego w stałe zadania danej organizacji i w miarę możliwości uzyskiwać środki na kolejne edycje monitoringu. Zwykle, jeśli nie zmieniają się przepisy prawa regulujące wybory na dane stanowisko sędziowskie, kolejne edycje obywatelskiego monitoringu nie powinny być trudne do realizacji. Stale realizowany monitoring, przy okazji wszystkich wyborów, niesie natomiast ogromną wartość i jest sygnałem, że inicjatywa nie była jednorazowa, a potrzeba udziału społeczeństwa obywatelskiego w debacie publicznej o kandydatach na sędziów najważniejszych sądów i trybunałów jest potrzebna. Podobnie jak potrzebne są inicjatywy monitorowania wyborów innych kluczowych urzędów państwowych, jak Rzecznik Praw Obywatelskich czy Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych. Kontynuacji powinna towarzyszyć bieżąca obserwacja, czy i jakie działania są prowadzone w kierunku zmiany prawa, czy i jaki ma to związek z rezultatami obywatelskiego monitoringu oraz wypracowanymi w jego ramach rekomendacjami, czy i jakie były następstwa upublicznienia wcześniej nieznanych powszechnie informacji (np. o postępowaniu sądowym wobec kandydata). Bieżąca analiza treści przekazów medialnych czy innych ogólnodostępnych informacji (np. stenogramy z posiedzeń komisji sejmowych czy Sejmu RP, opinie publikowane przez środowiska prawnicze) pozwala na udoskonalenie kolejnych edycji monitoringu, daje okazję do sięgania do bieżących informacji, możliwych do wykorzystania w debacie o kandydatach na stanowiska sędziowskie. Nieodzownym elementem upowszechniania wyników oraz upowszechniania samej idei monitoringu obywatelskiego przy okazji wyborów sędziów najważniejszych sądów i trybunałów jest przekazywanie rzetelnych komunikatów mediom, udzielanie wywiadów bądź wskazywanie potencjalnych rozmówców spośród autorytetów prawniczych popierających ideę monitoringu.
OGRANICZENIA I TRUDNOŚCI Należy dołożyć wszelkich starań, by w trakcie analiz prowadzonych w ramach obywatelskiego monitoringu na sędziów wszyscy kandydaci byli traktowani z szacunkiem i w równy sposób. Może się zdarzyć, że wyłonieni kandydaci i osoby prowadzące monitoring wywodzą się z tych samych organizacji bądź pracowały kiedyś wspólnie. Nie może mieć to jednak żadnego wpływu na przebieg monitoringu. Istotą tego działania jest bowiem zgromadzenie informacji i opracowanie sylwetek kandydatów na podstawie obiektywnych kryteriów, istotnych z punktu widzenia funkcji, o którą kandydat się ubiega. Trudnością może być też nawiązanie współpracy z kandydatami. Z jednej strony może dziać się tak dlatego, że zwykle są to osoby bardzo zajęte. Z drugiej jednak, kandydaci mogą nie być zainteresowani współpracą z zespołem monitorującym wybory na stanowisko sędziego bądź nawet sprzeciwiać się tej idei, stwierdzając, że obowiązujące przepisy gwarantują wystarczającą przejrzystość procedury wyboru. Brak woli współpracy ze strony kandydatów może oznaczać zubożenie źródeł informacji oraz nieobecność podczas publicznej debaty z udziałem kandydatów, środowisk prawniczych, mediów i wszystkich innych zainteresowanych podmiotów. Oznacza to również, że analitycy muszą poszukiwać informacji samodzielnie i liczyć się z tym, że dotrą do źródeł, których nie uda się zweryfikować, jeśli kandydat nie będzie otwarty na współpracę. Zgromadzone informacje powinny być pewne i wiarygodne. Jeśli nie ma możliwości konfrontacji danych informacji z analogicznymi informacjami w innych źródłach, warto rozważyć, czy niesprawdzone do końca informacje powinny być upubliczniane, zwłaszcza jeśli nie są kluczowe dla faktu kandydowania danej osoby na określone stanowisko państwowe. Wszystkie informacje, a w szczególności te, które mogą się okazać dla kandydata dyskwalifikujące i nie pochodzą z ogólnodostępnych, weryfikowanych baz danych czy oficjalnych źródeł, powinny być zawsze odpowiednio opisane, z przywołaniem tytułu, miejsca i daty publikacji. Wymaga tego z jednej strony rzetelność. Z drugiej jednak strony, sięgnięcie do źródeł może się okazać konieczne w sytuacji, gdy publikowane w ramach monitoringu informacje na temat kandydata będą przez niego kwestionowane bądź traktowane jako naruszenie jego dóbr osobistych. Kompetentne organy będą mogły zawsze ustalić, czy działania realizowane w ramach monitoringu spowodowały naruszenie czyichś praw. Doświadczenia z dotychczas zrealizowanych edycji Obywatelskiego Monitoringu Kandydatów na Sędziów pokazały, że pewne ryzyko (zwykle dla publikujących informacje pochodzące z obywatelskiego monitoringu dziennikarzy) może wiązać się z uzyskaniem i upowszechnianiem informacji, które nie dotyczą bezpośrednio kariery zawodowej kandydata, ale mogą mieć wpływ na przebieg tej kariery bądź wykonywanie funkcji publicznych. Do takich informacji należą informacje np. o problemach zdrowotnych kandydata (uzależnienia) czy domniemanych bądź stwierdzonych naruszeniach przez niego prawa. Nie należy rozpowszechniać informacji na temat życia prywatnego kandydata, jeśli nie mają one związku z funkcją, o której pełnienie się ubiega. Dodatkowo, informacje powinny być pozyskiwane zgodnie z prawem Zwykle trudnością jest duża presja czasowa, bowiem kandydaci zgłaszani są niemal w ostatniej chwili. Oznacza, to że zarówno zespół projektu, jak i zaangażowani analitycy muszą pracować pod presja czasu, co może (ale nie powinno) być ze szkodą dla zakresu zgromadzonych informacji i jakości opracowywanych materiałów. Dodatkowo, na presję narażeni są też sami kandydaci, którzy są świadomi, że między zgłoszeniem ich kandydatury a ewentualnym wyborem jest niewiele czasu na publiczną debatę, ale mimo ograniczeń czasowych zapraszani są do zaprezentowania publicznie swoich kandydatur i ewentualną konfrontację z innymi kandydatami. Ograniczony czas na realizację obywatelskiego monitoringu może powodować, że osoby generalnie popierające ideę monitoringu, w obliczu presji czasowej (a nierzadko też przekonania, że wybory na najważniejsze stanowiska sędziowskie są wyborami politycznymi) tracą wiarę w sens publicznych debat. Innymi słowy, presja czasowa oraz polityczny charakter wyborów stanowią wyraźne przeszkody w upowszechnianiu idei obywatelskiego monitoringu. Jednakże, są one również doskonałym argumentem na rzecz proponowanych zmian. Problemem może się okazać również ustalenie dogodnego terminu publicznej debaty, jeśli jest kilku kandydatów. Jeśli dodatkowo są to osoby mieszkające w różnych miejscach Polski, problemem może być też ustalenie dogodnego miejsca, choć z uwagi na lokalizację wszystkich centralnych urzędów i ważnych instytucji (TK, SN, organizacje prawnicze) naturalnym wyborem jest zwykle Warszawa. Może się jednak zdarzyć, że mimo chęci kandydatów do współpracy, napięty kalendarz wyborczy oraz brak dyspozycyjności wszystkich kandydatów w proponowanych terminach, uniemożliwi organizację publicznej debaty (która powinna się odbyć jeszcze przed posiedzeniem sejmowej komisji opiniującej zgłoszonych kandydatów na sędziów). Nie zwalnia to jednak zespołu realizującego projekt monitoringu z konieczności przygotowania rzetelnej, obiektywnej informacji o kandydatach i dostarczenia jej posłom oraz opinii publicznej jeszcze przed wyborami. W sytuacji braku środków bądź niedostatków kadrowych w danej organizacji, problemem może okazać się kontynuowanie monitoringu, a zwłaszcza stałe śledzenie informacji, które mogą dotyczyć procedury wyboru sędziów, sposobu wyłaniania kandydatów itd. Nie są to zwykle liczne i częste komunikaty, więc ich gromadzenie nie powinno stanowić dużego obciążenia czy dodatkowego kosztu. Ważne jest jednak, by w okresach między wyborami na stanowiska sędziowskie w jakimś sensie monitoring był prowadzony. To natomiast oznacza konieczność wyłonienia osoby odpowiedzialnej za to i wskazania zakresu poszukiwanych informacji.
KOSZTY Koszty osobowe to koszty związane z koordynacją monitoringu (ustalenia, koordynacja prac, zatwierdzanie dokumentów i analiz), obsługą merytoryczno-administracyjną (kontakty z kandydatami, ekspertami, mediami, przygotowania informacji do prasy/na stronę, aktualizacja informacji na stronie, monitoring przekazów prasowych), obsługą finansową, pracą analityczną (zgromadzenie i opracowanie materiałów, w tym sylwetek kandydatów, raportu podsumowującego). Koszty te mogą być wyższe w wypadku, gdy niemal wszystkie zadania przydzielane są osobom spoza danej organizacji, zatrudnianym wyłącznie na potrzeby projektu. Jeśli jest możliwość, by zadania te przynajmniej w części realizowały osoby już związane z daną organizacją, koszty mogą być odpowiednio niższe, przy założeniu, że możliwe jest, aby stali współpracownicy danej organizacji przez ok. 2-3 miesiące w swoim czasie pracy wykonywali również działania związane z obywatelskim monitoringiem. Jeśli niemożliwe jest uzyskanie wsparcia finansowego na tego typu działania, wówczas można realizować obywatelski monitoring pro bono, choć trudne będzie w tej sytuacji zaangażowanie niezależnych i kompetentnych analityków czy wydrukowanie wartościowej publikacji. Nakład pracy jest w dużej mierze zależny od tego, o jakie wybory chodzi, ilu jest kandydatów, czy jest dużo informacji do wyszukania, przeanalizowania, opracowania, czy organizowane jest spotkanie. Trzeba założyć, że przez ok. 2-3 miesiące potrzebna będzie osoba, która będzie odpowiedzialna za kwestie organizacyjne (kontakty z partnerami, kandydatami, instytucjami, organizacja spotkania, przygotowanie i przechowywanie dokumentacji projektu, bieżący monitoring prasy). Przez cały czas inicjatywie musi przewodzić też określony lider (bądź koalicja liderów), wspierana ewentualnie głosami doradców. Do ustalenia pozostaje, w jaki sposób lider/liderzy oraz doradcy powinni być wynagradzani za swoje działania. Inne koszty, poza wspomnianymi wyżej osobowymi, które zwykle trzeba ponosić przy realizacji monitoringu, to koszty: utworzenia (jeśli to nowy projekt) i utrzymanie strony internetowej - koszt ten można zminimalizować, jeśli organizacja ma juz stronę, którą będzie można odpowiednio rozbudować o podstronę poświęconą monitoringowi, oraz jeśli osoba odpowiedzialna za kwestie organizacyjne będzie na bieżąco aktualizować stronę; edycji i wydruku wszelkich opracowań, w tym raportu podsumowującego - koszt też można zminimalizować, jeśli przynajmniej część materiałów będzie wydrukowana w ramach sekretariatu danej organizacji; połączeń telefonicznych i faxu; abonamentu za dostęp do archiwów prasowych czy innych informacji, jeśli dostęp do nich wymaga wniesienia opłat - koszt można zminimalizować, jeśli dostęp do poszukiwanych źródeł jest zagwarantowany np. w bibliotekach czy innych ogólnodostępnych miejscach; wysyłki pism, zaproszeń, raportów - z uwagi na presję czasową konieczne może być korzystanie z przesyłek ekspresowych bądź kurierskich, co zwiększa odpowiednio koszty realizacji; wynajęcia sali, ewentualnie poczęstunku - koszty te można zminimalizować bądź wyzerować, jeśli organizacja dysponuje lokalem (na ok. 50 osób), w którym można zorganizować spotkanie z kandydatami. Z uwagi na kadencyjność urzędów, których może dotyczyć obywatelski monitoring wyborów dane stanowiska, z dużym wyprzedzeniem można przewidzieć, kiedy będzie potrzeba realizowania kolejnego monitoringu. Można też przewidzieć, ilu stanowisk wybory będą dotyczyć. To natomiast pośrednio wskazuje na spodziewany nakład pracy, a co za tym idzie - możliwość przewidzenia przybliżonych kosztów. Ta wiedza może okazać się pomocna przy ubieganiu się o współfinansowanie inicjatywy.
HARMONOGRAM Na przeprowadzenie monitoringu potrzeba zwykle ok. 2-3 miesięcy. Terminy ściśle zależą od kalendarza sejmowego (daty posiedzeń, termin zgłaszania kandydatów), opublikowania informacji o zgłoszonych kandydatach. Dotychczasowe doświadczenia pokazały, że nierzadko nie ma czasu (niespełna miesiąc) na debatę publiczną, a wybór sędziów następuje pod dużą presją. Niemniej, działania dotyczące przygotowania monitoringu czy upowszechniania jego wyników już po zakończonych wyborach również wymagają czasu. Dlatego bezpiecznie jest założyć, że inicjatywa będzie wymagała określonych nakładów pracy w okresie około trzymiesięcznym. W minimalnym stopniu zaangażowania będzie wymagał też bieżący monitoring pomiędzy wyborami. Trudno jest wyznaczyć czas niezbędny na poszczególne działania, bowiem wiele zależy od wskazanych wyżej czynników. Można jednak wyróżnić poszczególne etapy monitoringu, co daje pewien obraz czasochłonności monitoringu, jak i potencjalnych trudności czy opóźnień. Wspomniane etapy są następujące: Ustalenie kluczowych terminów; Ustalenie składu zespołu realizującego projekt obywatelskiego monitoringu; wyznaczenie koordynatora merytorycznego, technicznego, analityków; Przygotowanie pism do przewodniczących klubów poselskich, marszałka Sejmu, kandydatów, przedstawicieli środowisk prawniczych i mediów; Przygotowanie narzędzi analitycznych, w tym dyspozycji do analizy źródeł zastanych i pytań do kandydatów; Bieżący monitoring przekazów prasowych; Gromadzenie i opracowanie informacji na temat wyborów i kandydatów (min. 1 tydzień); Bieżące aktualizowanie informacji publikowanych na stronie internetowej projektu; Utrzymywanie kontaktów z kandydatami, przedstawicielami parlamentu, zainteresowanymi instytucjami i organizacjami, przedstawicielami mediów; Opublikowanie sylwetek kandydatów; Organizacja publicznej debaty z udziałem kandydatów; Udział w posiedzeniu komisji sejmowej; Przygotowanie informacji i raportu podsumowującego, w tym rekomendacji zmian; Kontynuacja działań rzeczniczych i monitoringu ogólnodostępnych źródeł informacji. Opóźnienia mogą wynikać z kilku kwestii. Po pierwsze, późno (w terminie późniejszym niż termin zgłaszania kandydatów) może być opublikowana oficjalna informacja o zgłoszonych kandydatach na sędziów. Ponieważ kandydaci są zwykle zgłaszani w ostatniej chwili, to każde opóźnienie w publikowaniu informacji o zgłoszonych kandydatach dodatkowo skraca i tak krótki okres (30 dni), jaki pozostaje do głosowania nad kandydatami. W tym czasie musi się odbyć jeszcze posiedzenie komisji sejmowej, na której dyskutowane są kandydatury sędziów. Z tym wiąże się zresztą ryzyko kolejnego opóźnienia. Jeśli termin posiedzenia Komisji jest wyznaczany w ostatniej chwili, to zespół prowadzący monitoring może mieć problem z organizacją spotkania z kandydatami, bowiem wszyscy (zarówno kandydaci, jak i organizatorzy spotkania) wstrzymują się z potwierdzaniem terminu spotkania do czasu, kiedy zapadną ostateczne decyzje w sprawie terminu posiedzenia Komisji. W tak krótkim czasie trudne może być zebranie i rzetelne opracowanie, a następnie upublicznienie informacji, zwłaszcza podczas spotkania z kandydatami, bowiem większość działań realizowanych jest pod dużą presją czasu. Opóźnienia mogą wynikać też z faktu, że przedstawiciele klubów parlamentarnych nie odpowiadają na zapytania dotyczące rozważanych lub zgłaszanych kandydatów i zwlekają czasem z udzieleniem jakiejkolwiek informacji zespołowi realizującemu projekt. Doświadczenia z poprzednich edycji obywatelskiego monitoringu kandydatów na sędziów pokazały jednak, że inicjatywa jest już znana w coraz szerszym gronie, również w kręgach parlamentarnych, co spowodowało, że kluby parlamentarne chętniej udzielają odpowiedzi na pytania kierowane przez zespół prowadzący monitoring, a czasem nawet spontanicznie powołują się na tę inicjatywę przy różnych okazjach. Opóźnienia mogą też wynikać z faktu, że kandydaci nie odpowiadają od razu na zaproszenie do udziału w inicjatywie bądź wstrzymują się z przekazaniem informacji, np. w odniesieniu do swej dyspozycyjności. Oczywiście, kandydaci mogą odmówić udziału w inicjatywie, co od razu daje jasny sygnał zespołowi realizującemu monitoring, że nie mogą liczyć na udział kandydata w spotkaniu ani na żadne informacje przekazane bezpośrednio przez niego. Może się jednak zdarzyć, że kandydaci są zainteresowani udziałem w inicjatywie, ale mają własne ograniczenia czasowe. Zwykle jednak kandydaci zainteresowani udziałem w inicjatywie przekazywali informacje na swój temat i jeśli mogli, byli zainteresowani udziałem w publicznej debacie.
PRZYKŁADY PROJEKTÓW Analogiczne do opisywanego wyżej Obywatelskiego Monitoringu Kandydatów na Sędziów Trybunału Konstytucyjnego, prowadzonego w latach 2006-2012, dotychczas zrealizowane w Polsce projekty dotyczyły wyborów na kluczowe stanowiska w następujących instytucjach: - GIODO Obywatelski Monitoring Wyboru Generalnego Inspektora Danych Osobowych - inicjatywa zrealizowana w 2010 r. przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, Instytut Prawa i Społeczeństwa oraz Fundację PANOPTYKON. - RPO Obywatelski Monitoring Kandydatur na Stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich - inicjatywa zrealizowana w 2010 r. przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, Instytut Prawa i Społeczeństwa oraz Polską Sekcję Międzynarodowej Komisji Prawników. - Prokurator Generalny Obywatelski Monitoring Kandydatów na Prokuratora Generalnego - inicjatywa zrealizowana w 2010 r. przez Helsińską Fundację Praw Człowieka oraz Forum Obywatelskiego Rozwoju, podsumowana w ogólnodostępnym raporcie. Warto zaznaczyć, że Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów Trybunału Konstytucyjnego realizowany był już kilkukrotnie od 2006 r. Początkowo inicjatywę realizowała koalicja Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Polskiej Sekcji Międzynarodowej Komisji Prawników oraz Fundacji Batorego. Tę ostatnią organizację w 2009 r. zastąpiła w koalicji Fundacja INPRIS - Instytut Prawa i Społeczeństwa. W rezultacie monitoringu powstało już kilka opracowań (m.in. raport z 2007 r., raport z 2010 r.) oraz archiwum monitoringu poprzednich wyborów do TK, zawierające sylwetki kandydatów i wszelkie inne informacje gromadzone i opracowywane w ramach projektu. Na szczególną uwagę w polskim kontekście zasługuje lokalna inicjatywa monitoringu zasad wyboru przez rady gmin osób do wykonywania funkcji ławników na przykładzie sądów Apelacji Białostockiej, zrealizowana przez Centrum Aktywności Społecznej PRYZMAT. Efektem działań jest obszerny, ogólnodostępny raport. Inną wartą wyróżnienia inicjatywą jest obywatelski monitoring kandydatów do Parlamentu Europejskiego, zrealizowany przez Stowarzyszenie 61 juz dwukrotnie (w 2007 r. i 2009 r.). W krajach europejskich, jeszcze nie w takim zakresie jak np. w USA (por. niżej), powoli, też w odpowiedzi na rekomendacje i krytykę pojawiające się czasem na forum europejskim, utrwalają się inicjatywy, których celem jest zwiększenie przejrzystości wyborów na najważniejsze stanowiska państwowe. Nadal jednak często procedura wyboru sędziów uniemożliwia debatę publiczną czy chociażby zaznajomienie opinii publicznej z sylwetką zawodową lub poglądami kandydatów, na przykład, na członków sądów konstytucyjnych. Jak zauważają niektórzy autorzy, uwaga obserwatorów wyborów częściej skupia się na samej procedurze i jej potencjalnie politycznym charakterze, nie zaś w wystarczającym stopniu na kwaliﬁkacjach kandydatów. O niewłaściwych kandydaturach bądź złych wyborach można dowiedzieć się czasem z prasy, opisującej konkretne przypadki wybranych bądź niedoszłych sędziów, którzy nie okazali się osobami godnymi zaufania, mimo wsparcia politycznego. Niemniej, można wskazać przykłady inicjatyw realizowanych na kontynencie europejskim. Dla przykładu, w ostatnim czasie w Bułgarii powstała inicjatywa: Transparent Judicial Appointments Initiative realizowana przez pozarządową organizację prawniczą (BALI), mająca na celu zwiększenie przejrzystości wyboru kandydatów na stanowiska sędziowskie i prokuratorskie, oraz rzecznictwo ukierunkowane na ochronę niezawisłości sędziowskiej, co przejawia się w publikowaniu na bieżąco wszelkich kontrowersji związanych z działaniami zagrażającymi niezawisłości. Idea obywatelskiego monitoringu kandydatów do pełnienia najważniejszych funkcji sędziowskich w państwie jest zdecydowanie bardziej rozpowszechniona w Stanach Zjednoczonych. Inicjatywy tam realizowane mają dłuższą tradycję i są bardziej rozbudowane. Kandydaci na sędziów Sądu Najwyższego przechodzą swoisty screening. Otrzymują, między innymi, bardzo szczegółowe kwestionariusze z pytaniami. W amerykańskim systemie prawnym wybór sędziów Sądu Najwyższego jest niezwykle ważny. Kadencja sędziów jest bezterminowa, a wpływ orzeczeń tego sądu na wykładnię prawa ogromny. To oznacza, iż wybór członka Sądu Najwyższego musi być decyzją najlepszą, opartą na możliwie szerokiej wiedzy o kandydacie. Szanse na to stanowisko powinni mieć tylko najlepsi kandydaci, rozpoznani przez gremium wybierające (Prezydent za zgodą senatu) czy opiniujące (np. American Bar Association). W ciągu ostatnich 200 lat do Sądu Najwyższego w USA zostało wybranych ok. 140 sędziów. Informacje o wyborach sędziów stały się powszechnie dostępne w 1916 r., gdy Komitet ds. Sędziów Senatu (Senate Judiciary Committee) przeprowadził publiczne „wysłuchania” i opublikował raport na temat wyboru sędziego Louis D. Brandeis, pierwszego sędziego amerykańskiego SN pochodzenia żydowskiego. Sam wybierany sędzia nie wypowiadał się jednak podczas tego publicznego „wysłuchania”. Dopiero niecałą dekadę później, wybierany wówczas sędzia SN Harlan F. Stone wypowiadał się we własnym imieniu podczas publicznego „wysłuchania” przed Komitetem. Przesłuchanie to trwało zresztą 6 godzin, a jego przebieg był transkrybowany. Wydaje się, że tradycji publicznych „wysłuchań” można się doszukiwać właśnie w tym fragmencie amerykańskiej historii sądownictwa, bowiem podczas kolejnych wyborów sędziów SN w USA publiczne „wysłuchania” stanowiły już stały element praktyki wyborczej. Włączenie elementu debaty publicznej z udziałem kandydatów pozwoliło na lepsze poznanie kompetencji potencjalnych sędziów i ewentualne eliminowanie tych kandydatur, które okazywały się zbyt kontrowersyjne. W USA proces wyboru sędziów jest również przedmiotem szczególnego zainteresowania stowarzyszeń prawników. Jedną z zewnętrznych — względem rządu — organizacji uczestniczących w publicznej debacie i ocenie kwaliﬁkacji kandydatów na sędziów SN jest American Bar Association (ABA), które gromadzi informacje o kandydatach. Deklaruje działalność apolityczną, a dokonywane przez siebie oceny opiera w głównej mierze na kryterium kwaliﬁkacji zawodowych. To kryterium obejmuje takie elementy, jak zdolności intelektualne, umiejętności analityczne, umiejętność dokonywania oceny danej sytuacji, znajomość prawa i wreszcie doświadczenie zawodowe. Przedmiotem oceny nie są takie kwestie, jak postawa ideologiczna czy ﬁlozoﬁczna kandydata. Przedstawiciele specjalnej komisji w ramach stowarzyszenia przeprowadzają wywiady z kandydatami i ewentualnie innymi osobami. Opinia stowarzyszenia jest swoistym głosem doradczym Inną organizacją związaną z procedurą wyboru sędziów SN w USA jest Federalist Society (FS). Co ciekawe, organizacja ta jest krytycznie nastawiona względem ABA84, uważając to stowarzyszenie za zbyt liberalne i zbyt polityczne środowisko. Procedurę wyboru sędziów SN obserwują również Alliance for Justice i Brennan Center, które publikują w specjalnych biuletynach oraz na stronach internetowych informacje o wyborach sędziów, stwarzając w ten sposób okazję do wyrażania dezaprobaty lub poparcia dla konkretnych kandydatów. Inne polecane źródła: Kanada: http://cc.calbar.ca.gov/CommitteesCommissions/OtherEntityAppointments/JudicialNomineesEvaluation.aspx

Opracowanie: Monika Szulecka

ZAŁĄCZNIK 1.

A. Pismo do przewodniczących klubów poselskich

Warszawa, 23 maja 2012 r.

OBYWATELSKI MONITORING KANDYDATÓW NA SĘDZIÓW TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO

monitoringsedziow.org.pl

Szanowny Pan

Przewodniczący Klubu Poselskiego Ruch Palikota

Poseł Janusz Palikot

Sejm RP, ul. Wiejska 4/6/8, Warszawa

Szanowny Panie Przewodniczący,

Koalicja trzech organizacji pozarządowych – Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Instytutu Prawa i Społeczeństwa oraz Polskiej Sekcji Międzynarodowej Komisji Prawników realizuje projekt obywatelskiego monitoringu kandydatów na sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Monitoring, prowadzony od 2006 r., jest już stałym elementem naszej działalności. W związku z powyższym zwracamy się z uprzejmą prośbą o udostępnianie nam na bieżąco informacji o tym, kto jest zgłoszonym (lub rozważanym) przez Państwa Klub kandydatem/ką na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie z wynikającym z przepisów prawa „kalendarzem wyborczym sędziów TK”, kandydatury na stanowisko sędziego, którego kadencja upływa 22 lipca 2012 r., powinny zostać zgłoszone nie później niż 22 czerwca
2012 r.

W ramach projektu planujemy zebrać informacje dotyczące sylwetek kandydatek/ów oraz włączyć się do debaty publicznej na temat kandydatów na sędziów do Trybunału Konstytucyjnego. Aby to zrobić właściwie, powinniśmy poznać te kandydatury z odpowiednim wyprzedzeniem.

Będziemy wdzięczni za przekazanie informacji na adres: INPRIS - Instytut Prawa i Społeczeństwa, ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa lub na adresy e-mail: monitoring@hfhr.org.pl oraz inpris@inpris.pl.

Informujemy uprzejmie, że więcej informacji na temat projektu Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów znajdzie Pan w załączonym Raporcie oraz na stronie internetowej www.monitoringsedziow.org.pl.

Z wyrazami szacunku,

Grzegorz Wiaderek Instytut Prawa i Społeczeństwa	Dorota Pudzianowska Helsińska Fundacja Praw Człowieka	Zbigniew Lasocik Sekcja Polska Międzynarodowej Komisji Prawników

B. Pismo do Przewodniczącego Sejmowej Komisji Praw Człowieka

Warszawa, dnia 26 listopada 2007 r.

Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów

Szanowny Pan

Poseł Ryszard Kalisz

Przewodniczący Sejmowej Komisji

Sprawiedliwości i Praw Człowieka

Sejm RP, Wiejska 4/6/8, Warszawa

Szanowny Panie Przewodniczący,

Uprzejmie informujemy, że koalicja trzech organizacji pozarządowych, Fundacji im. Stefana Batorego, Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka i Polskiej Sekcji Międzynarodowej Komisji Prawników, realizuje projekt Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów. Jego celem jest zagwarantowanie udziału społeczeństwa obywatelskiego w debacie publicznej na temat kandydatów na stanowiska sędziowskie w najwyższych instancjach sądowych w Polsce. Aby osiągnąć zamierzony cel gromadzimy informacje o kandydatach, planujemy przedstawienie tej wiedzy opinii publicznej, zainicjowanie debaty publicznej na ten temat z udziałem zainteresowanych oraz przekazanie wniosków z tej debaty władzom publicznym. Wychodzimy z założenia, że proces wyboru członków najważniejszych sądów i trybunałów powinien być w pełni przejrzysty.

W związku z powyższym zwracamy się do Pana z uprzejmą prośbą o rozważenie udziału koordynatorów projektu w posiedzeniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, podczas którego członkowie Komisji będą opiniowali zgłoszonych kandydatów na sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Tym samym, uprzejmie prosimy o przekazanie nam informacji, w jakim terminie odbędzie się posiedzenie Komisji, którego celem będzie zaopiniowanie kandydatów na sędziów TK i jednocześnie informujemy, że chcielibyśmy podczas tego posiedzenia przedstawić wiedzę na temat kandydatów na sędziów TK, która jest istotna z punktu widzenia funkcji, o którą kandydaci się ubiegają.

Prosimy uprzejmie o przekazanie nam informacji o terminie wyżej opisanego posiedzenia Komisji na adres: OMKS, Fundacja im. Stefana Batorego, ul. Sapieżyńska 10 a, 00-215 Warszawa, e-mail: prawny@batory.org.pl , fax: 22 536 02 20, telefon: 22 536 02 06.

Pragniemy również poinformować, że więcej informacji o realizowanym przez nas projekcie oraz dotychczasowych działaniach znajdzie Pan na stronie internetowej: www.monitoringsedziow.org.pl. Raport z monitoringu wyborów sędziów Trybunału Konstytucyjnego w ubiegłym roku pozwoliliśmy sobie załączyć do niniejszego pisma.

Z wyrazami szacunku ,

Grzegorz Wiaderek Fundacja im. Stefana Batorego	Łukasz Bojarski Helsińska Fundacja Praw Człowieka	Zbigniew Lasocik Sekcja Polska Międzynarodowej Komisji Prawników

C. List do kandydata

Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów

Warszawa, dnia 6 grudnia 2006 r.

Szanowny Pan

Prof. dr hab. Eryk Wojciechowski

Katedra Bankowości i Finansów Publicznych

Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji

Katolicki Uniwersytet Lubelski im. Jana Pawła II

Szanowny Panie Profesorze,

Uprzejmie informujemy, że koalicja trzech organizacji pozarządowych, Fundacji im. Stefana Batorego, Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka i Polskiej Sekcji Międzynarodowej Komisji Prawników, rozpoczęła realizację przedsięwzięcia Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów. Jego celem jest zagwarantowanie udziału społeczeństwa obywatelskiego w debacie publicznej na temat kandydatów na stanowiska sędziowskie w najwyższych instancjach sądowych w Polsce. Aby osiągnąć zamierzony cel planujemy gromadzenie informacji o kandydatach, przedstawienie tej wiedzy opinii publicznej, zainicjowanie debaty publicznej na ten temat z udziałem zainteresowanych oraz przekazanie wniosków z tej debaty władzom publicznym. Wychodzimy z założenia, że proces wyboru członków najważniejszych sądów i trybunałów powinien być w pełni przejrzysty. Pierwszym projektem w ramach opisanej wyżej inicjatywy jest monitoring wyboru sędziów do Trybunału Konstytucyjnego.

W ostatnich dniach rozpoczęła się procedura wyboru sędziów na zwolnione w dniu 1 grudnia 2006 r. dwa stanowiska sędziowskie w Trybunale Konstytucyjnym. Z informacji udostępnionych przez Sejm RP wynika, że jest Pan kandydatem na sędziego Trybunału Konstytucyjnego. W związku z tym uprzejmie informujemy Pana, że zgodnie z założeniami projektu będziemy gromadzić i przedstawiać opinii publicznej informacje, które mogą mieć istotne znaczenie w związku z Pana kandydowaniem na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego.

Proponujemy, aby wziął Pan udział w tym procesie. Dlatego pozwalamy sobie załączyć formularz, który służy nam do gromadzenia informacji o kandydatach. Jednocześnie uprzejmie prosimy o przekazanie nam najszybciej jak to możliwe wszelkich danych, o których mowa w kwestionariuszu, a także wszelkich innych informacji, które w Pana przekonaniu są ważne z punktu widzenia rzetelnego opisu Pana kandydatury. Zachęcamy także do przekazania nam Pana Curriculum Vitae, w możliwie najszerszej formie. Informujemy, że materiały przekazane nam przez Pana (z wyłączeniem danych osobowych jak adres, nr telefonu itp.) będziemy upubliczniać, m.in na stronie internetowej projektu. Liczymy, że kierowana przez nas do Pana informacja i prośba oraz jej forma spotka się z Pana zrozumieniem wobec faktu, że procedura wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego odbywa się pod dużą presją czasu.

Jednocześnie pragniemy poinformować, że więcej informacji o realizowanym przez nas projekcie oraz dotychczasowych działaniach znajduje się na stronie internetowej: www.monitoringsedziow.org.pl.

Jeśli jest Pan zainteresowany współpracą z nami, uprzejmie prosimy o przekazanie nam, w możliwie najkrótszym czasie, wskazanych wyżej informacji za pośrednictwem poczty elektronicznej na adres: mkp@mkp.org.pl lub m.szulecka@gazeta.pl bądź faxem na nr: 0 22 553 07 57.

D. Oświadczenie kierowane do mediów i środowisk prawniczych

Helsińska Fundacja Praw Człowieka ul. Zgoda 11, 00-018 Warszawa tel.: /22/ 556 44 40; fax: /22/ 556 44 50 www.prawaczlowieka.pl	Polska Sekcja Międzynarodowej Komisji Prawników ul. Podchorążych 20, 00-721 Warszawa tel.: /22/ 553 07 07; fax: /22/ 553 07 57 www.mkp.org.pl	INPRIS – Instytut Prawa i Społeczeństwa ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa tel.: /22/ 465 82 92; fax: /22/ 828 91 29 www.inpris.pl

Warszawa, 11 czerwca 2012 r.

OBYWATELSKI MONITORING KANDYDATÓW NA SĘDZIÓW TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO

monitoringsedziow.org.pl

OŚWIADCZENIE

Koalicja trzech organizacji pozarządowych – Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Instytutu Prawa i Społeczeństwa oraz Polskiej Sekcji Międzynarodowej Komisji Prawników - monitoruje proces wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego już od 2006 r. Praktyka minionych lat dowiodła, że informacje zgromadzone w ramach Obywatelskiego Monitoringu Kandydatów na Sędziów Trybunału Konstytucyjnego były użyteczne dla posłów dokonujących oceny kandydatów i wyboru sędziów TK. Włączenie elementu obywatelskiego w proces wyboru sędziów TK pozwoliło na zebranie i rzetelne opracowanie informacji na temat poszczególnych kandydatów, a następnie upowszechnienie ich w środowisku parlamentarnym oraz podanie do publicznej wiadomości. To natomiast spowodowało, że wybór sędziów Trybunału Konstytucyjnego mógł być bardziej racjonalny i świadomy, co ma ogromne znaczenie przy obsadzaniu stanowisk w instytucjach tej rangi. Zdaniem Koalicji, wybór sędziów TK powinien być poprzedzony rzeczową debatą z udziałem społeczeństwa obywatelskiego. Ta jednak będzie możliwa tylko wtedy, gdy kandydaci na sędziów Trybunału Konstytucyjnego będą znani odpowiednio wcześnie.

Działając w ramach Obywatelskiego Monitoringu Kandydatów na Sędziów Trybunału Konstytucyjnego, w obliczu zbliżającego się terminu (22 lipca br.) upływu kadencji jednego z obecnych sędziów TK, Koalicja wyraża duże zaniepokojenie utrzymanym przez polski parlament terminarzem wyłaniania kandydatów i wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Mimo wielokrotnych apeli, w których Koalicja wskazywała na konieczność wprowadzenia takich zmian do kalendarza wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, które pozwolą na włączenie się społeczeństwa obywatelskiego do debaty nad kandydatami do TK, czas na zgłaszanie kandydatów nie uległ wydłużeniu. Koalicja postulowała wydłużenie tego czasu do trzech miesięcy. Termin zgłaszania kandydatów na członków jednej z najważniejszych instytucji w państwie najpóźniej na 30 dni przed upływem kadencji ustępujących sędziów TK jest w opinii Koalicji zbyt krótki. Wydaje się, że po raz kolejny społeczeństwo pozna kandydatów na sędziów "w ostatniej chwili", a parlamentarzyści będą podejmować decyzję pod presją czasu, z uwagi na nadchodzące wakacje parlamentarne.

Niniejszym, po raz kolejny apelujemy do środowiska parlamentarnego o zgłaszanie kandydatów wcześniej. To umożliwi debatę nad kandydatami zarówno w Sejmie RP, jak i poza nim, z udziałem szerokiej publiczności i wszystkich zainteresowanych środowisk.

Grzegorz Wiaderek Instytut Prawa i Społeczeństwa	Dorota Pudzianowska Helsińska Fundacja Praw Człowieka	Zbigniew Lasocik Sekcja Polska Międzynarodowej Komisji Prawników

Załącznik 2.

Kwestionariusz dla kandydata

OBYWATELSKI MONITORING KANDYDATÓW NA SĘDZIÓW

Pytania do kwestionariusza osobowego dotyczącego kandydatów na sędziów TK

Prosimy o odpowiedź na poniższe pytania oraz przekazanie następujących danych:

Dane osobowe kandydata (imię i nazwisko, data i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania, stan cywilny).

Wykształcenie kandydata (z podaniem nazw szkół, które kandydat ukończył, posiadanych stopni naukowych, ukończonych kursów, szkoleń, aplikacji itp.).

Przebieg kariery zawodowej (w tym m.in. miejsca zatrudnienia i okresy pozostawania na danym stanowisku; prowadzenie własnej działalności gospodarczej; zajmowane stanowiska we władzach spółek, przedsiębiorstw państwowych, fundacji, spółdzielni itp.), ze szczególnym uwzględnieniem wykonywania pracy w instytucjach — szeroko pojętego — sądowego wymiaru sprawiedliwości, działających w oparciu o procedury prawne — Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego, Kodeks postępowania administracyjnego (np. sądy powszechne, sądy administracyjne, sądy arbitrażowe).

Okres faktycznego (praktycznego) wykonywania zawodu prawnika bądź prowadzenia działalności dydaktycznej (z zaznaczeniem okresów „przerw” w wykonywaniu zawodu).

Dziedzina (gałąź) prawa, w której kandydat uznaje się za specjalistę (kandydat musi być „osobą wyróżniającą się wiedzą prawniczą” — art. 194 ust. 1 Konstytucji).

Informacje potwierdzające status zawodowy lub naukowy kandydata, jako specjalisty (znawcy) danej dziedziny prawa (wskazanie monografii, artykułów naukowych, komentarzy do aktów normatywnych, opisanie aktywności zawodowej odnoszącej się do danej dziedziny prawa itp.).

Wszystkie publikacje kandydata dotyczące problematyki prawnej (tytuł, adres publikacyjny).

Czy kandydat kiedykolwiek opracowywał na piśmie opinie lub ekspertyzy prawne, których przedmiotem byłaby analiza prawna Konstytucji lub analiza prawna przepisów prawnych, w świetle norm, zasad lub wartości konstytucyjnych? Czy kandydat występował w jakiejkolwiek roli przed Trybunałem Konstytucyjnym? Czy kandydat prowadził sprawy, w których była doniosła problematyka konstytucyjna?

Czy kandydat kiedykolwiek opracowywał na piśmie opinie lub ekspertyzy prawne, których przedmiotem byłaby analiza prawna przepisów prawa Unii Europejskiej lub umów międzynarodowych z zakresu ochrony praw i wolności człowieka i obywatela?

Znajomość procedur sądowych, w szczególności Kodeksu postępowania cywilnego, który stosuje się odpowiednio przy kontroli konstytucyjności prawa przez Trybunał Konstytucyjny (okoliczności, w jakich kandydat stosował lub miał innego rodzaju kontakt z k.p.c.).

Znajomość języków obcych (prosimy określić stopień znajomości języka).

Sprawowane przez kandydata — w przeszłości — funkcje publiczne (funkcje publiczne w rozumieniu art. 115 § 13 Kodeksu karnego).

Funkcje publiczne, które kandydat pełni w momencie ubiegania się o stanowisko sędziego TK.

Funkcje publiczne obejmowane w wyborach powszechnych, o które — bez skutku — kandydat ubiegał się w przeszłości (Sejm, Senat, organy jednostek samorządu terytorialnego).

Czy kandydat — w przeszłości — ubiegał się już o stanowisko sędziego TK (jeżeli tak, to kiedy i kto wskazał jego kandydaturę)?

Lista organów państwa i innych instytucji publicznych, podmiotów gospodarczych np. spółek prawa handlowego, którym kandydat doradzał, na których rzecz sporządzał ekspertyzy lub opinie.

Przynależność do partii politycznych, związków zawodowych lub organizacji pracodawców (okres przynależności i sprawowana funkcja).

Lista partii politycznych, związków zawodowych, organizacji pracodawców, organizacji społecznych (np. fundacji, stowarzyszeń), którym kandydat doradzał, na których rzecz sporządzał ekspertyzy lub opinie, albo które reprezentował.

Praca w „podmiotach wykonujących działalność lobbingową”, w rozumieniu ustawy o działalności lobbingowej w procesie tworzenia prawa (okres pracy i sprawowana funkcja lub stanowisko), a także lista „podmiotów wykonujących działalność lobbingową”, którym kandydat doradzał, na których rzecz sporządzał ekspertyzy lub opinie, albo które reprezentował.

Czy kandydat brał udział w procedurach tworzenia prawa mogącego być przedmiotem kontroli przed Trybunałem Konstytucyjnym, np. jako ekspert, członek organu prawodawczego, lobbysta, w rozumieniu ustawy o działalności lobbingowej w procesie tworzenia prawa (jeżeli tak, to kiedy i w jakiej roli)?

Działalność społeczna lub inny rodzaj aktywności kandydata w sferze publicznej. W tym członkostwo w fundacjach, stowarzyszeniach i innych organizacjach społecznych (okres przynależności i sprawowana funkcja).

Odznaczenia, tytuły honorowe, członkostwo w krajowych lub międzynarodowych stowarzyszeniach naukowych lub zawodowych.

W związku z tym, że stan zdrowia kandydata jest ustawową przesłanką warunkującą objęcie stanowiska sędziego TK, a także może być przyczyną odwołania sędziego z pełnienia funkcji, prosimy o informację, czy kandydat dysponuje aktualnym orzeczeniem lekarskim dopuszczającym do wykonywania pracy na stanowisku sędziego.

Czy toczą się przeciwko kandydatowi postępowania prokuratorskie, karno–administracyjne, dyscyplinarne lub sądowe (jeżeli tak to jakie i co jest ich przedmiotem)?

Czy kandydat był skazany prawomocnym wyrokiem sądu (ewentualnie ostateczną decyzją sądu dyscyplinarnego) w jakiejkolwiek sprawie (jeżeli tak, to za co i jaka była sankcja)?

Załącznik 3.

Przykładowa sylwetka kandydata

Helsińska Fundacja Praw Człowieka	Instytut Prawa i Społeczeństwa	Polska Sekcja Międzynarodowej Komisji Prawników

Lipiec 2012 r.

OBYWATELSKI MONITORING KANDYDATÓW NA SĘDZIÓW

PROFIL KANDYDATA NA STANOWISKO SĘDZIEGO TK

Prof. dr hab. Leon Kieres

1. Leon Kieres jest profesorem doktorem habilitowanym nauk prawnych specjalizującym się w problematyce prawa administracyjnego i publicznego prawa gospodarczego oraz prawa Unii Europejskiej.

2. Kandydat uzyskał stopień doktora nauk prawnych w 1976 r., a stopień doktora habilitowanego w 1985 r. W 1996 r. otrzymał z rąk Prezydenta RP tytuł profesora nauk prawnych.

3. Profesor Kieres od wielu lat jest związany zawodowo i naukowo z Uniwersytetem Wrocławskim. Na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii tejże uczelni pełni funkcję kierownika Zakładu Publicznego Prawa Gospodarczego. Kandydat wypromował ośmiu doktorów, trzech doktorów habilitowanych oraz jednego profesora nauk prawnych.

5. Kandydat posiada znaczący dorobek naukowy. Jest autorem ponad 300 publikacji naukowych, w tym większość z zakresu prawa. Wygłaszał wykłady na wielu zagranicznych uniwersytetach. Był członkiem Komitetu Nauk Prawnych PAN. Jest członkiem kilku towarzystw naukowych.

6. W latach 2000 - 2005 pełnił funkcję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Był pierwszym prezesem tej instytucji.

7. Profesor Kieres wykonywał mandat senatora w Sejmie IV i VII kadencji. Bez sukcesu ubiegał się o senacki mandat w wyborach parlamentarnych w 2011 r.

8. W latach 2009 - 2011 Kandydat był członkiem Krajowej Rady Sądownictwa reprezentującym Senat RP.

9. Kandydat pełnił wiele funkcji publicznych, zarówno w organach samorządowych, krajowych, jak i międzynarodowych. Poza wyżej wymienionymi, Kandydat zajmował następujące stanowiska: radny Rady Miejskiej Wrocławia, Przewodniczący Prezydium Sejmiku Samorządowego we Wrocławiu, radny oraz Przewodniczący Sejmiku Województwa Dolnośląskiego, członek Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, członek i Wiceprzewodniczący Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych Rady Europy.

10. Kandydat jest laureatem wielu wyróżnień, zarówno za swą działalność publiczną, jak i społeczną (m.in. w 1996 r. - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski za czynny udział w reformowaniu struktur państwa od 1990 r.; 2004 r. - tytuł "Prawnika Roku 2003", wyróżnienie „Gazety Prawnej”, tytuł doktora honoris causa Politechniki Gdańskiej od 2004 r.; w 2009 r. - tytuł Honorowego Obywatela Dolnego Śląska).

11. Kandydat jest autorem wielu opinii i ekspertyz prawnych przygotowanych w ramach wykonywania mandatu Senatora RP, w tym zwłaszcza członka Komisji Ustawodawczej oraz Podkomisji do zmian Konstytucji RP, a także w ramach pełnienia funkcji Przewodniczącego Komisji Spraw Zagranicznych Senatu RP. Sporządzał na zlecenie Sejmu RP oceny wielu projektów prawnych, m.in. regulujących problematykę samorządu terytorialnego. Kandydat brał udział w pracach legislacyjnych nad nowelizacjami podstawowych ustaw proceduralnych oraz aktami prawnymi z zakresu dostosowania prawa polskiego do prawa Unii Europejskiej.

12. W październiku 2005 r. Profesor Leon Kieres występował przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy z 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej. W Senacie RP VII kadencji Kandydat brał czynny udział w pracach nad przygotowywaniem projektów ponad 100 ustaw w celu wykonania orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, 16-krotnie był przedstawicielem wnioskodawców w ramach senackich inicjatyw ustawodawczych mających na celu wykonanie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego dotyczących zgodności przepisów ustaw z Konstytucją RP.

13. Kandydat zna biegle dwa języki obce oraz biernie kolejne dwa.

14. Profesor Leon Kieres nie ubiegał się wcześniej o stanowisko sędziego TK. W czerwcu 2012 r. został zgłoszony jako kandydat na to stanowisko przez kluby parlamentarne Platformy Obywatelskiej, Polskiego Stronnictwa Ludowego oraz klub poselski Sojuszu Lewicy Demokratycznej.

15. Kandydat pozytywnie zareagował na inicjatywę Obywatelskiego Monitoringu Kandydatów na Sędziów. Przyjął zaproszenie na spotkanie z udziałem środowisk prawniczych, mediów i wszystkich zainteresowanych, a także udzielił odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu dla kandydatów na sędziów TK.

W opracowaniu jest odniesienie głównie do doświadczeń z projektu "Obywatelski Monitoring Kandydatów na Sędziów Trybunału Konstytucyjnego" realizowanego w latach 2006-2012, ale opisywane działania można stosować również przy okazji wyborów na inne stanowiska sędziowskie bądź inne istotne w państwie prawa stanowiska państwowe, jak Rzecznik Praw Obywatelskich, Główny Inspektor Ochrony Danych Osobowych, Prokurator Generalny. W niniejszym opracowaniu metoda była opisywana głównie z perspektywy wyboru sędziów do Trybunału Konstytucyjnego.

Jeśli obywatelski monitoring dotyczy kandydatów na inne stanowiska, konieczne jest zgromadzenie analogicznych informacji dla poszczególnych stanowisk, jak np. GIODO, RPO.

W tym NGO.pl, która, jak wynika z doświadczeń, jest popularnym źródłem informacji o inicjatywach obywatelskich.

Taka argumentacja została przedstawiona przez jedną z kandydatek na sędziego Trybunału Kontytucyjnego. Por. raport OMTK z 2007 r.

Np. A.G. Tarr, Designing an appointive system: the key issues, 34 Fordham Urban Law Journal, No. 291, 2007, za: Szulecka M., Jak to się robi na świecie? Kilka uwag na tle porównawczym, w: Wybory sędziów do Trybunału Konstytucyjnego, Ł. Bojarski, współp. M. Szulecka. Warszawa: INPRIS 2010.

J. Resnik, Judicial Selection and Democratic Theory: Demand, Supply, and Life Tenure, Cardozo Law Review, No. 579, 2005 za: Szulecka M., Jak to się robi na świecie? Kilka uwag na tle porównawczym, w: Wybory sędziów do Trybunału Konstytucyjnego, Ł. Bojarski, współp. M. Szulecka. Warszawa: INPRIS 2010.